Historische instrumenten, toegelicht

Waar de term vandaan komt

Wikipedia definieert historisch geïnformeerde uitvoeringspraktijk als een benadering van klassieke muziek die trouw wil blijven aan de aanpak, de manier en de stijl van het tijdperk waarin een werk is bedacht. Zij berust op twee pijlers: uitvoeringspraktijk en periode-instrumenten, die reproducties kunnen zijn van instrumenten die destijds in gebruik waren. De beweging ontwikkelde zich in westerse landen in het midden en de tweede helft van de twintigste eeuw, eerst voor middeleeuwse, renaissance- en barokmuziek, en bestrijkt nu ook het klassieke en romantische repertoire.

Gutsnaren

Darmsnaren worden gemaakt van de darmen van schapen, runderen en andere dieren; katten werden nooit gebruikt, ondanks de naam catgut. Vóór de Tweede Wereldoorlog werden veel violen, luiten en gitaren ermee bespannen, en staal en nylon werden halverwege de twintigste eeuw populair. Darm is zeer gevoelig voor vochtigheid, waardoor de stemming meebeweegt met de lucht, en het kan rafelen bij contact met zweet. Spelers in de historische uitvoeringspraktijk gebruiken het nog steeds om te herscheppen hoe klassieke, barok- en renaissancemuziek klonk toen die nieuw was.

Pasvormen en strikken

Wikipedia's artikel over de barokviool merkt op dat de kinsteun die vandaag algemeen wordt gebruikt pas in het begin van de negentiende eeuw werd uitgevonden en dat schoudersteunen een uitvinding van de twintigste eeuw zijn. Het beschrijft ook barokstrijkers als recht of licht naar buiten gebogen, tegen de uitgesproken naar binnen lopende curve van de moderne strijkstok, wat het linkt aan de ontwerpen van François Tourte in de late achttiende eeuw. Latere wijzigingen aan de viool en de strijkstok, zo staat er, vergrootten het algehele geluid en volume van het instrument.

De fortepiano

De fortepiano is een vroege piano. Wikipedia beschrijft met leer beklede hamers, dunne snaren zoals bij een klavecimbel en een lichtere kast die in de meeste exemplaren geen metalen frame heeft. Het instrument heeft een lichtere aanslag en een zachtere toon met minder sustain, en in Mozarts tijd besloeg het bereik ongeveer vijf octaven, tegen meer dan zeven op een moderne piano. Mozart bewonderde de fortepiano's van Stein, maar bezat er een van Anton Walter, die hij kocht voor ongeveer 900 florijnen. Een concert met alleen strijkers zal er geen bevatten.

De natuurtrompet

Een natuurtrompet heeft geen ventielen. Volgens Wikipedia verandert de speler de noten met de lippen, verschuift hij de toonhoogte door een hand in de beker te bewegen en verandert hij de toonaard door van crook te wisselen. Hand-stopping verhoogt de toonhoogte met maximaal ongeveer een halve toon en verandert ook het timbre. Crooks waren tegen 1740 algemeen in gebruik, en de natuurtrompet bleef in gebruik tot ventieltrompetten in het begin van de negentiende eeuw verschenen. Mozarts Hoornconcert nr. 4 wordt vandaag op beide soorten gespeeld.

Toonhoogte

Sinds 1939 wordt de A boven de middelste C gewoonlijk op 440 Hz gestemd, en Wikipedia merkt op dat 442 Hz ook gangbaar is. De barokke toonhoogte wordt nu op 415 Hz gesteld, een halve toon lager, en Wikipedia zegt dat instrumenten uit de klassieke periode, zoals de fortepiano, worden gestemd op 427 Hz of, vaker, 430 Hz. Toonhoogte is een van de redenen waarom een uitvoering op historische instrumenten net iets anders kan aanvoelen, zelfs wanneer de noten op papier dezelfde zijn.

Wat u kunt verwachten in de kerk

Op de boekingspagina voor het concert in St Anne's staat dat de muziek wordt gespeeld op historische instrumenten door een strijkensemble van musici uit Weense orkesten. De instrumenten, de stemming en de stukken worden niet genoemd. De fortepiano en de natuurhoorn hier zijn dus achtergrond, geen beloftes. Wat u wél kunt verwachten is een klassiek programma met Haydn, Mozart, Beethoven of Schubert, in een zaal die lang vóór de meeste moderne concertzalen werd gebouwd.

Lees verder: Is het concert in de Sint-Annakerk de moeite waard?

Voor wie dit niet is

Een concert op historische instrumenten is geen betere of slechtere versie van een modern concert. Het is een ander geluid. Houdt u van het volle gewicht van een groot orkest of van een concertvleugel, dan kan een historische uitvoering stil aanvoelen. Wilt u horen hoe Mozarts eigen wereld geklonken kan hebben, dan komt een concertkaartje misschien wel het dichtst in de buurt.